Saturday, November 4, 2017

Cruthú an Chine Dhaonna

 de réir thraidisiún an phobail Mhapúitsigh (Mapuche) i Meiriceá Theas




Bhí an dea-dhia Chachao dubh dóite i síoraíocht na nArda Neimhe, agus b'áil leis tuirlingt chun an Talaimh. Ag an am sin, bhí an Talamh fós fliuch báite, agus bhí nithe gearrshaolacha agus inathraithe ina gcónaí ann. Thaistil Chachao, nó "Sean-Indiaich", ar Bhealach na Bó Finne, a shín anuas a fhad leis an bpampa an aimsir sin agus a dtugtar fós Conair na Neimhe sa teanga choiteann air. Bhain Chachao, a raibh meon an tsíorpháiste aige, aoibhneas as a bheith ag salú a lámh agus ag lapadaíl sa láíb. Mhúnlaigh sé an chré i gcruth deilbhíní fantaisíochta agus, gan aird ar fhreagracht, chuir sé séideog orthu d'fhonn beatha a chur iontu. Is mar seo a cruthaíodh na hainmhithe.

I dtreo is go mbeadh spás acu le rith timpeall, is é a dhein sé le séideog anála eile ná an bháisteach a shéideadh chun siúil, na riasca a thriomú agus talamh an phampa a chruachan. Chonaic sé a scáil i linn agus tháinig fonn spadhrúil air a íomha féin a athchruthú mar dheilbhíní le dhá chos fúthu agus iad gléasta ar a nós féin i bpainseó agus i chiripá. Ní macasamhla foirfe a bhí iontu ach scigmhacasamhla beagnach mar gurbh amhlaidh go raibh an-acmhainn grinn ag an Seanduine agus níor theastaigh uaidh ach ceap magaidh a dhéanamh de féin.

Dhein tarlúint gan choinne, áfach, tragóid den Chruthú. Is éard a tharla ná gur tháinig fonn ar an ria, a bhí ag baint suilt as a bheith ag rith thall agus abhus ar an bpampa tirim, dul in airde chuig na hArda Neimhe ar Bhealach na Bó Finne. Ó bhí Chachao sáite ina spraoi féin, thapaigh an ria an deis agus suas leis cúpla rith staighrí.

Ar thabhairt faoi deara do Chachao go raibh créatúr as cré i mbun na harda neamhúla a shalú, scaoil sé a boleadoras agus chaith sé i ndiaidh an ainmhí dhána iad. De sciuird, d'fhill an ria ar an bpampa arís agus d'fhág ina dhiaidh ag bun Bhealach na Bó Finne lorg a thrí mhéar agus a rúitín: Cros an Deiscirt. Ina theannta sin, fágadh boleadoras an tSeanduine ann chomh maith, Alpha agus Beta Centauri.

Agus é i mbun an ruaig a chur ar an ria, níor thug Chachao faoi deara go raibh a dheartháir Gualicho, ar dhroch-dhia é, tar éis teacht anuas ar an Talamh. Bhí sé de rún aige-sean cleas tromchúiseach a imirt ar Chachao. Séideog a chur ar na puipéid dhéchosacha - a bhí go díreach tar éis a múnlaithe - chun iad a bheochan ab é a bhí faoi Gualicho a dhéanamh. Nuair a bhí a chleas imeartha aige, bhuail uafás an bheirt dheartháir neamhúla nuair a chonaic siad iompar na nithe as cré, an chaoi a raibh siad ag bogadh thart, an ghaisceoireacht agus an chaint fhealsúnach astu amhail agus dá mba dhéithe iad féin.

Tháinig scéin i Chachao agus theith sé suas ar Bhealach na Bó Finne. Lena scian chloiche ghearr sé trí Chonair na Neimhe ó thaobh taobh i dtreo is nach bhféadfadh na harrachtaí - mar atá, na neacha daonna - teacht aníos. Ós rud gurbh é Gualicho a chuir an t-anam sna bábóga scanrúla neamhbhuana as cré, d'fhág Chachao ar an Talamh é mar phíonós. Níor fhill an dea-dhia go brách arís ar an bpampa; níorbh fhéidir leis an droch-dhia éalú uaidh.

Riamh ó shin, bíonn Gualicho ar a dhícheall a dhíth céille a dhíothú le galair, le cogaí agus le hocras. Fanann sé i bhfad ar siúl ó na neacha daonna, agus déanann sé sin mar cuireann sé uafás agus buaireamh coinsiasa air iad a fheiceáil. Agus is é sin an fáth go gcónaíonn sé i ndoimhneacha na sléibhte agus gurb é amháin sna hoícheanta dorcha a bhíonn sé de mhisneach aige teacht amach.



chiripá: bríste gearr leathan a chaitear faoin bpainseó.
boleadoras: gléas seilge déanta as téada a bhfuil meallta crua ceangailte dóibh a chaitear i ndiaidh na seilge.
ria: éan mór gan eitilt a dtugtar ñandú air i Meiriceá Theas agus atá cosúil leis an ostrais.

Sunday, November 6, 2016

Cath Ghleann Ghlas na Feá


Whiskyschlacht zwischen Schotten und zwei Schwaben aus Glen Buchenbach (Gleann Ghlas na Feá)








Más annamh féin a fhliuchann drúcht Mhagh Fáil mo bheola na laethanta seo thug mé an leabhar na cianta ó shin nach dtaobhóinn feasta an deoir is bídí amuigh mura mbeadh an séala ar an mbuidéal ag dearbhú gurbh in úrbhroinn íon chríocha Gael a gineadh agus a tugadh chun aibíochta í.

Ach cad is fiú séala sa lá inniu má cheadaíonn an dlí go gcuirtear ag feidhmiú mar dhallamullóg é?

Dona go leor go bhfuil sú oirirc gaelach na heorna á chópieáíl i dtíortha nach tíortha gaelacha iad ach mar bharr ar an donas tá sé de dhánacht ag lucht siúd a dhéanta le tamall anuas focail ghaelacha a sciobadh agus a chur ar lipéad an bhuidéil i dtreo is go gcreidfidh na tomhaltóirí go bhfuil an leacht istigh chomh gaelach le Gleann Fhiodhaich nó le Gleann an Dá Loch féin.

Agus de bharr an tionchair a d'fhéadfadh an cur i gcéill a bheith ar iompar ceannaigh na dtomhaltóirí agus ar an ioncam ó dhíolacháin tá laochra na hAlban ar an mblár catha faoi láthair chun ár n-uile-oidhreacht a chosaint.

Glen Buchenbach an t-ainm a thugann drioglann sa Ghearmáin ar an uisce beatha atá á tháirgeadh aici le roinnt blianta anuas agus tá úsáíd an fhocail gleann san ainm ina cnámh spairne idir Cumann Uisce Beatha na hAlban (SWA) agus an drioglann. Tá an cás os comhair na cúirte faoi láthair.

Is san áit Berglen (“Na Sléibhte Beaga”) atá an drioglann Waldhornbrennerei (Drioglann Choirn Coille) lonnaithe agus is biotáillí as silíní, as úlla, as piorraí Liam, as airní agus as torthaí de gach uile shórt a dhéantar inti ó dhúchas. Cúpla bliain ó shin tháinig an smaoineamh chuig na beirt deartháireacha Klotz, ar leo an drioglann, go bhféadfaidís triail a bhaint as uisce beatha a dhéanamh.

Cuireann Cumann Uisce Beatha na hAlban (SWA) i leith na ndeartháireacha Klotz mí-úsáid a bhaint as glen i dtreo is go gcreidfidh na tomhaltóirí gurb as an tír as a dtagann Glenfiddich agus Glenmorangie dá n-uisce beatha féin agus go sáraíonn sin an dlí trádmharcanna. De réír an dlí sin níl téarmaí inchláraithe mar thrádmharcanna a bhféadfadh a bheith mar chuspóir acu dallamullóg a chur ar thomhaltóirí i dtaobh chineál agus mhianach an táirge agus i dtaobh na tíre inar deineadh é.

Níor éirigh leis an SWA sa Landgericht (cuairt chuarda) in Hamburg bac a chur ar an drioglann glen a úsáid san ainm ach níor mhaith leis an gcúirt sin breith a thabhairt ar an gcuid den chás a bhaineann le dlí eorpach agus is féidir mar sin gur sa chúirt eorpach a thabharfar an bhreith dheireannach.

Deir na deartháireacha go bhfuil an téarma glen le feiceáil i logainmneacha i mórán tíortha ar fud na cruinne - fiú amháin sa tSualainn, deirtear! - agus nach bhfuil sainbhaint ag glen leis an Albain. Dá bhrí sin ní féidir go bhfuil cur i gcéill i gceist. 

Is é gur binne leo Glen BuchenbachBuchenbachtal ó thaobh na fuaime de, is dócha.

Agus ní réadúil nó ionadaíoch an dallintinn a shamhlaíonn an SWA leis an ngnáththomhaltóir nach mbeadh in ann a aithint ar an lipéad gur uisce beatha as an nGearmáin Glen Buchenbach dar leis na deartháireacha.

Is cosúil nach eol do na deartháíreacha stádas oifigiúil na dallintinne samhlaithe seo atá geall le bheith faoi chosaint ar na hoileáin atlantacha i dtaobh aon ní a bhaineann leis na teangacha ceilteacha.

Agus ós í an mhí-úsáíd a bhaintear as míchruinneas i dtaobh dhúchas agus stair an uisce beatha atá idir chamáin acu, d'fhéadfadh ár gcairde ón Albain súil ghrinn a chaitheamh ar a shuímh idirlín féín ó am go chéíle.

Ar aon chuma, tá réíteach na faidhbe agam: dá bhfillfí ar na hainmneacha fiordhúchasacha ní bheadh sé chomh héasca céanna do lucht na haithrise aithris a dhéanamh orthu.

Sunday, April 10, 2016

na páistí dintiúir...



Dílleachtaí agus páistí le tuismitheoirí colscartha don chuid ba mhó a bhíodh i gceist. Thógadh na húdaráis óna muintir iad agus ba mhinic a chuiridis ar ceant ar mhargaí dintiúir iad. Tugadh páiste do cibé teaghlach a d'éiligh an costas coinneála ab ísle ón stát.

Go hiondúil ba ar fheirmeacha a chuirtí chun oibre iad mar sheirfigh a bheadh i mbun oibre éigeantais. Agus is ar éigean a fuair aon duine díobh an phingin rua féin mar phá nó mar airgead póca.

Le cois an dúshaothraithe ba mhinic a thugtaí drochíde dóibh agus a d'fhulaing siad mí-úsáid ghnéis.

Meastar go raibh na céadta mílte de na páistí dintiúir seo ann anuas go dtí na 1970í féin. Sa lá inniu meastar go bhfuil idir 15,000 agus 25,000 fós ina mbeatha agus, ní nach ionadh, fadhbanna síceolaíocha ag go leor acu.

B'fhada an tsochaí ag tabhairt neamhairde ar an gcúis náire agus an chluas bhodhar á tabhairt ag na polaiteoirí don ábhar geise seo. Bhí an chuma ar an scéal go rabhthas ag iarraidh an cás a chur ar an méar fhada go dtí go mbeadh gach duine de na páistí dintiúir ar shlí na fírinne.

Ach is cosúil anois gur éirigh leis an bhfeachtas a bhí ar bun le blianta anuas a raibh mar chuspóir aige cúiteamh airgid a bhaint amach do na páistí dintiúir. D'ainneoin nach beag líon na bpolaiteoirí a mhaígh go raibh drogall orthu ar eagla go mbunódh a leithéid nós contúirteach - nó fasach mar a deir an lucht dlí – táthar ag súil leis go mbronnfaidh parlaimint na hElvéise ag deireadh na míosa seo €23,000 ar gach duine de na páistí dintiúir, nó Verdingkinder mar a thugtar orthu san Eilvéis.